G&T2013

Maandelijks Nieuwsblad voor Garmerwolde, Thesinge en omstreken

42e jaargang - maart 2017

Een avondje Trainspotten met Ton Heuvelmans

201703a

Ton Heuvelmans (foto Joost van den Berg)

 

Een van de meest besproken sequels* dit jaar op het witte doek is het vervolg op de beroemde Schotse cultfilm 'Trainspotting'. Het origineel, gebaseerd op de gelijknamige junkie-roman van Irvine Welsh uit 1993, draaide in 1996 met veel succes in de vaderlandse bioscopen. Thesinger Ton Heuvelmans vertaalde het boek dat jaar in het Nederlands. En vestigde daarmee definitief z’n naam als topvertaler voor cult-, junkie- en straattaalboeken. De verfilming van 'Trainspotting 2' was voor de uitgeverij aanleiding hem te vragen het originele boek opnieuw te vertalen. Een klus die hij maar al te graag aannam. Want waar ‘fuck’ twintig jaar geleden nog omslachtig in 'Algemeen Verslaafd Nederlands' vertaald moest worden, kan het tegenwoordig gewoon onvertaald worden gelaten. Of, vooruit, vervangen door het beschaafdere ‘fok’.

T0: De proloog
De telefoon ging. Ik nam op. 'Ha die Ton', hoorde ik aan de andere kant van de lijn. 'Deze Ton hier'. Het was die andere Ton, Ton Heuvelmans. Bekend boekvertaler en organisator van 'Lopend Eten' te Thesinge. 'Heb je zin om mee te gaan naar Trainspotting 2 vanavond?', vroeg hij. Ik moest even grinniken. Twintig jaar geleden zagen we met z’n tweeën de originele Trainspotting. Want: hij had het boek vertaald en het leek mij als toenmalig filmcriticus leuk om hem daarover tijdens een gezamenlijk bezoek aan de film te interviewen. 'Goed idee', zei ik, 'ik kijk even of ik geen andere dingen heb en dan bel ik je zo terug.'

T1: De autorit
Drie uur later reden we in de auto naar de stad, onderweg herinneringen ophalend aan onze eerste Trainspottingsessie. Ton had het originele boek vertaald en kon bijzonder zinnige dingen vertellen over de relatie tussen schrijftaal en filmtaal, over in beeldende zinnen gebijtste spreektaal en de dwang en conventies van ondertitels. Trainspotting speelt zich af in Edinburgh en vertelt het verhaal van de werkloze Mark ‘Rents’ Renton en zijn junkie-makkers Sick Boy, Spud, Tommy en Begbie. Hun leven bestaat uit bier drinken, uitgaan, drugs gebruiken en voetballen. Zo proberen ze de jaren 90 door te komen. Vloekend, tierend, knokkend, spuitend, jattend. Schuimbekkend in het Schots, de taal doorspekt met woorden als cunt, shit, fuck, fuckers en flabby bastards. Aan het eind gaat Rent er vandoor met de winst van een lucratieve heroïnedeal. Op weg naar Amsterdam, naar een braaf, fatsoenlijk burgerleven.

T2: Trainspotting

201703b

T2: Ton en Ton (foto Joost van den Berg)

Twintig jaar later is 'T2 Trainspotting', zoals het vervolg officieel heet, al een veelbesproken film voordat hij überhaupt in de bioscopen draait. Regisseur Danny Boyle, die ook het origineel verfilmde, baseerde het vervolg losjes op 'Porno', het oorspronkelijke boekvervolg van Trainspotting. Dat, je raadt het al, ook door Ton vertaald werd. Porno speelt tien jaar na Trainspotting. Renton keert terug uit Amsterdam en zoekt z’n oude vrienden weer op. Die in al die jaren wel ouder geworden zijn maar niet wijzer. Spud, Sick Boy en Begbie: ze hebben allemaal een relatie, zijn getrouwd of hebben een gezin, maar een normaal leven leiden kunnen ze niet. Uiteindelijk draait alles om seks, drugs en rock ’n’ roll. En om geld. Want daarmee koop je vrijheid.

T3: De hertaling
'Rare vertaling eigenlijk', zei ik. We zaten aan de keukentafel en Ton had me zojuist een wijntje ingeschonken. 'Je zou zeggen dat je voortdurend ‘fuck’ of ‘fok’ in de ondertiteling zou lezen, maar ik kwam het nauwelijks tegen. Net alsof de ondertitelaar alle vloekwoorden bewust achterwege heeft gelaten'. Ton knikte. ‘Mij viel het ook op. Het was wel héél erg beschaafd allemaal. Het zou veel ruiger moeten zijn. Dat is nou juist een van de belangrijkste kenmerken van Trainspotting.'

Hij vertelde over uitgeverij De Arbeiderspers die hem benaderde om een actuele hertaling van de roman te maken. 'In de tijd dat ik het origineel aan het vertalen was, vroeg ik me af hoe ik dat zou aanpakken. ‘Fuck’ was not done in die tijd, ik moest er wat anders van maken. Het werden veel gvd’s en drieletterwoorden. Tegenwoordig is het geen punt meer. Zelfs een nette jongen als Arjen Lubach heeft het in zijn Zondag met Lubach voortdurend over ‘wat de fok’. Niemand die er problemen mee heeft.'

T4: De redactie
De telefoon ging. Ton nam op: de redactie van radioprogramma Met Het Oog Op Morgen. Het was niet de eerste keer dat ze belden vandaag. Per slot van rekening waren Ton en ik op hun kosten naar de voorpremière geweest, teneinde het fenomeen ‘schuttingtaal en dialect in boek en film’ te bestuderen en van commentaar te voorzien. Althans, Ton dan. Voor mij geen verplichtingen, alleen de lol van het ophalen van oude herinneringen. En het opdoen van nieuwe. Ik hoorde hoe Ton en redactie de uitzending doornamen. 'Dus Herman vertelt eerst iets algemeens over de film en daarna zeg ik iets over de orginele vertaling van de eerste Trainspotting.' Altijd fijn om te weten hoe zo’n uitzending tot stand komt. Je staat er nooit bij stil eigenlijk, maar alles wordt van te voren doorgenomen, geregeld en vastgelegd. 'De geluidsman komt uit Groningen. Hij neemt straks contact met je op en zal iets voor elven met de zender voor je deur staan. We laten niks aan het toeval over.'

T5: Met het oog op morgen
Om elf uur precies lag ik in bed, het oor gekluisterd aan de radio. ‘Buiten is het 9 graden, binnen zit Herman van der Zandt.’ Maar dat wist ik al. We moesten nog even het nieuws doornemen, en de kranten van morgen, en dan was het zover. Dacht ik. Maar de redactie van Met Het Oog Op Morgen had besloten om Ton’s Trainspotting-item naar het eind te verplaatsen. Oppassen dat ik niet in slaap zou vallen voor het moment suprême. Voor alle zekerheid had de redactie een passend muziekje klaar staan. Om kwart voor twaalf knalde Iggy Pop met zijn ‘Lust For Life’ de slaapkamer binnen. Als er één song het thema van Trainspotting was, dan was het wel Iggy’s klassieker. Ik moest terugdenken aan de grap in Trainspotting 2. In de beginscene zie je iemand hardlopen op een loopband van een fitnessclub in Amsterdam. Op de soundtrack van Iggy’s ‘Lust for Life’, in een modern jasje. Dan weet je: het is Mark Renton, held van de eerste Trainspotting, die tijdens de beroemde openingsscene op de klanken van ‘Lust for Life’ hardhollend aan z’n achtervolgers probeert te ontkomen. ’Choose Life. Choose Med Hut Ooq Op Morgan.’

'Aan de lijn heb ik literair vertaler Ton Heuvelmans, die al het werk van Irvine Welsh heeft vertaald.' Daar was Ton.

U kunt het interview beluisteren via deze link: www.npo.nl/nos-met-het-oog-op-morgen/15-02-2017/RBX_NOS_710880/RBX_NOS_7480883.

Voor uw gemak heeft de redactie deze link op www.gentexpress.nl/nieuws/ geplaatst.

Ton Ensing

* Een sequel is een vervolg op, of voortzetting van, een eerder verschenen boek of film.