Maandelijks Nieuwsblad voor Garmerwolde Thesinge en omstreken

27e jaargang september 2001


Blijft molen Germania draaien?

Geschiedenis
Al op een kaart van 1686 komt in Thesinge een molen voor. Dit was een standerdmolen, die volgens andere gegevens al voor 1649 gebouwd moet zijn. Deze molen was een zogenaamde dwangmo­len. Dit hield in dat de boeren in een aangewezen rayon ver­plicht waren hun koren bij deze molen te laten malen.

Voor 1825 is deze molen verdwenen. Omstreeks dat jaar liet Roelf Kornelis Mulder, van beroep bakker, een grondzeiler bouwen. Dit was alleen een korenmolen. Zijn zoon Kornelis Roelf Mulder, mole­naar te Thesinge, liet de molen in 1852 met 5 ellen (1 el = 69 cm) verhogen en het werd een stellingmolen. 

Molenaar Gerkens voor molen Germania 
(Foto: Wolter Karsijns)

Tevens werden er twee pelstenen aangebracht. In 1940 is deze pellerij weer verdwenen. In de oorlogsjaren stond er in de molen een illegale molenpers, waarmee de molenaar olie uit zaden perste.
De laatste molenaar was Luitje Oomkes, die de molen in 1968 aan de gemeente Ten Boer verkocht. De molen verkeerde toen in zeer slechte staat en stond eigenlijk op de nominatie om afgebroken te worden. Door de verkoop aan de gemeente werd dit voorkomen.

Beheer
In 1972/1973 liet de gemeente de molen restaureren voor f 107.000,- (o.a. een nieuw wiekenkruis). Molenmaker Doornbosch had tijdens de restauratie een goed contact met de molenaarsvrouw Corrie en hij monteerde aan de molen een bord met haar doopnaam Cornelia. Deze naam keurde de gemeente af. In 1973 besloot de gemeenteraad de molen de naam Germania te geven, de naam van het oude Benedictijnenklooster. Het naambordje Cornelia prijkt nog steeds op de molenaarswoning.
Tot 1996 heeft de gemeente het onderhoud van de molen verzorgd. Daarna is de molen onder het beheer van molenstichting Fivelingo gekomen. Naast molen Germania staan er nog zeven molens onder hun beheer. Technisch adviseur van de molen, dhr. P. Huisman en een gemeenteraadslid van de Gemeente Ten Boer, dhr. J. Joling hebben o.a. zitting in het bestuur van deze stichting.
De watermolens in onze dorpen staan onder het beheer van molenstichting Hunsingo.

Het behoud van een molen
Was de molen vroeger van groot belang, tegenwoordig is hun functie overgenomen door meer technische voorzieningen. Meel wordt fabrieksmatig gemalen en de waterstand wordt door grote watergemalen op peil gehouden. Dus beroepsmatige molenaars zijn er (bijna) niet meer.
In ons hele land zijn tal van vrijwillige molenaars actief. Na een gedegen opleiding houden ze de molens draaiende. En dat is van groot belang. Ooit wel eens na een lange zit de benen gestrekt? De gewrichten zijn stijf en stram. Zo werkt het ook bij de molen. In het inwendige van de molens zijn tal van raderen, assen en tandwielen die vernuftig draaiende gehouden worden door het draaien van de vier wieken. Als de wieken niet regelmatig in beweging komen en het draaimechanisme niet regelmatig wordt gesmeerd, betekent dat achteruitgang van de molen.
Gelukkig is dat bij molen Germania niet het geval. Vanaf 1988 is Cor Gerkes vrijwillig molenaar. Na het behalen van zijn molenaarsdiploma nam zijn vader Jacob Gerkes de Thesinger molen van hem over. En alhoewel Cor nog steeds in naam molenaar is van deze molen, is in de praktijk alleen zijn vader wekelijks op de molen aanwezig. De draaiuren van de molens worden bijgehouden en daaruit blijkt dat molenaar Gerkes veruit de meeste uren draait.

De molenaar van Germania

Met Jacob Gerkes uit Warffum heb ik op een zondagmiddag met een redelijk briesje wind een gesprek. In de molen. De molen draait, maar beneden in het door hemzelf professioneel afgetimmerde "kantoortje" hoor je daar niets van. De wieken draaien geluidloos in het rond. Tot groot genoegen van Gerkes. Hij zorgt er wel voor dat de verschillende draaiende punten goed worden gesmeerd en dat de (tand)wielen regelmatig met bijenwas worden ingevet.
Jacob Gerkes viel na 32 jaar werken bij Philips-Nord-Plast in een gat. De diensten, 1 dagdienst, 1 avonddienst, 1 nachtdienst en daarna 1 slaapdag en dat volcontinue achterelkaar met een enkele ingelaste rustdag, hebben hem gesloopt en zijn gezondheid zodanig aangetast dat hij volledig werd afgekeurd. Inmiddels heeft hij al een zware hart/­vaatoperatie achter de rug. En als je in een gat valt, zoek je andere bezigheden. Die heeft hij gevonden bij de molen. De molens, die al een poosje zijn aandacht hebben.

Documentatiemateriaal
In Nederland, zo weet Gerkes te vertellen, staan 1124 molens. Daarvan staan er in de provincie Groningen 83 stuks. Korenmolens, watermolens en twee houtzaagmolens (de Bovenrijge aan het Damsterdiep en de Fram in Woltersum). De folders, foto's en andere documentatie over molens zijn een verzamelobject geworden. Regelmatig gaat Gerkes op stap om molens te bekijken en ervaringen uit te wisselen met andere (vrijwillige) molenaars. Brabant is zijn favoriete reisbestemming. Zelf heeft hij voor allerlei molens uit de buurt foldermateriaal geschreven. Ook heeft hij mooie ansichtkaarten van molen Germania laten maken. Deze biedt hij te koop aan in de molen. Als herinnering of als verzamelobject.

Kruideniertje spelen
Eén keer per week staat hij ook in de winkel van korenmolen Joeswert in Feerwerd; daar biedt hij o.a. diverse kant-en-klare meelproducten aan. De door de molenaar en hem samengestelde broodmix wordt getest in een broodbakmachine. Het resultaat, belegd met een plakje kaas, laat hij me zien. Ook de kruidkoekmix en de pannenkoekmix zijn gemakkelijk te bereiden. Deze producten zijn trouwens ook in molen Germania en bij de AgriShop in Garmerwolde verkrijgbaar.
De verkoopactiviteiten roepen nog een beetje heimwee op naar vroeger. Gerkes vader was kruidenier en de kleine Jacob mocht (of moest) meehelpen in de winkel, waar de producten nog werden afgewogen en geschept in papieren zakken. In het verleden had Gerkes nog veel meer verkoopactiviteiten in de molen, maar deze loonden de moeite niet. Af en toe - op een speciale dag, molendag of monumentendag - regelt hij via een warme bakker dat er vers brood wordt verkocht. Door te weinig publiciteit en de slechte weersverwachting is dit bij de laatste monumentendag niet doorgegaan.

Onderhoud
Kleine reparaties worden door de molenaar zelf gedaan: vervangen van planken, het verven van deuren, schotten en andere zaken. Daarbij schiet Gerkes vaak zelf wat geld uit eigen zak bij. Maar het grote onderhoud vergt heel wat meer tijd en geld. Inmiddels, de rekenaars onder ons hebben het vast al opgemerkt, is het zo'n dertig jaar geleden dat er groot onderhoud is gepleegd aan molen Germania. Over het onderhoud en het beheer praat ik op een ander moment met dhr. Piet Huisman uit Thesinge. Hij heeft als technisch adviseur van Germania en de Fram zitting in het bestuur van de molenstichting Fivelingo. Jaarlijks geeft de gemeente Ten Boer een subsidie van f 10.­000,- voor de Germania. Dit bedrag wordt overgemaakt naar de penningmeester van molenstichting Fivelingo. Een derde van dit bedrag wordt besteed aan verzekering van de molen en de molenaar. Een hoge verzekeringspremie, want de molen is een uniek object en de molenaar heeft een behoorlijk risico op ongevallen. Het andere deel wordt besteed aan onderhoud van de molen. En dat onderhoud is duur. Hout is kwetsbaar materiaal, dat geregeld moet worden vervangen. De molen bestaat bijna alleen maar uit houten componenten. In 1999 is de houten staart vervangen, en dat bleek hard nodig. Hij viel bij het demonteren zowat uit elkaar.

Restauratieplan
Al in 1997 is er een begroting gemaakt wat het restaureren van de molen zou gaan kosten. Molenmaker Doornbosch kwam met een begroting van totaal f 166.000,-. Deze begroting is met een subsidieaanvraag gezonden naar de Monumentenzorg (BRRM). De Monumentenzorg kwam toen met een subsidie van f 36.711,-; uit het Provinciaal Fonds kwam f 19.637,- en een aantal andere landelijke fondsen zorgde dat het totaal aan subsidiegevers op f 72.000,- kwam.
Molenstichting Fivelingo kan weinig financieel bijdragen. Een tekort van f 90.000,- dus. Maar ... de subsidieaanvraag heeft een voorwaarde. De restauratie van de molen moet beginnen voor april 2002. En deze datum wordt niet gehaald. De geldmiddelen zijn er (nog) niet. In september kwam het bestuur van de Stichting Fivelingo bij elkaar om zich o.a. te beraden over de restauratie van molen Germania. Ten eerste zal de begroting moeten worden bijgesteld. In vier jaar tijd zijn de bouwkosten behoorlijk gestegen. De strengere Arbo-wetgeving (steigerbouw) en de hogere loon- en materiaal­kosten maken dat de restauratie nu op ca. f 250.000,- uit zal komen. En dat is wel even slikken.

Wat zit er in de molen?
Zo op het eerste oog ziet de molen er nog zeer patent uit. Hij draait er elke week lustig op los. Maar schijn bedriegt. De kap moet eraf, balken trekken krom, boktor in de legeringsbalk, het ijzerwerk van de roeden is aangedaan door erosie, 

 

Het inwendige van de molen: allemaal houtwerk. 
(Foto: Wolter Karsijns)

diverse schijven lopen niet meer goed, het zogenaamde koningswiel zakt door zijn gewicht door een balk.
Dit zijn nog maar enkele punten, die grondige restauratie behoeven. Molenaar Gerkes vertelt dat de kap niet meer geheel rond kan draaien, en dat het draaien veel te moeilijk gaat. Voordat de wieken in de goede stand staan, heeft de molenaar al heel wat zwaar werk verricht. Gewoonlijk moet het draaien van de kap met één vinger in de neus kunnen gebeuren. Als de restauratie niet snel plaatsvindt, zou dat kunnen betekenen dat de molen niet meer draait. En dat is, zoals eerder vermeld, een snelle achteruitgang van de hele conditie van de molen.

Wat nu?
De Molenstichting Fivelingo stelt zich twee scenario's voor: de algehele restauratie uitstellen of deelrestauraties uitvoeren. Deelrestauratie heeft als voordeel dat er direct wat gaat gebeuren, maar als nadeel dat de algehele restauratie veel duurder uit zal vallen. Verder zal de stichting op zoek gaan naar nog meer subsidiemogelijkheden. Vanuit het dorp Thesinge is een donateurvereniging Vrienden van de Germania opgericht. Voor een jaarlijkse bijdrage van minimaal f 20,- kan men donateur worden. Op de actie, gehouden in de zomer van 2000, is vanuit het dorp weinig respons gekomen. Hoe kan dat toch? Iedereen geniet van de draaiende molen. De molen hoort bij het dorp Thesinge. Daarom, bij monde van Gerkes en Huisman: wordt alsnog donateur. Al is het dan een druppel op een gloeiende molensteen, alle steentjes maken samen een mooi monument. U kunt een steentje bijdragen door te storten op rekening 30.58­.37­.540 t.n.v. Vrienden Germania te Thesinge.

Mensen wil der veur woaken
Dat ter blift, wat nou nog staait
Loat de vaaier wieken maaien
In de lucht zo wiend ze draait
Loat ons de meulen holden
Loat de wieken draaien hoog ien wiend


Roelie Karsijns-Schievink

De molen is iedere zondag van 1 mei tot 1 oktober vanaf 13.00 uur te bezichtigen. Voor bezichtiging en rondleiding buiten bovengenoemde openingstijden dient men telefonisch contact op te nemen met de molenaar. Tel. 0595-423 43 50. Tot ziens op de molen.